Okna łukowe, półokrągłe i okrągłe: rodzaje, otwieranie i pomiar

Okno łukowe, półokrągłe albo okrągłe to jedna z niewielu decyzji w stolarce, które widać z ulicy przez następne kilkadziesiąt lat. Kształt dobiera się jednak nie tylko do elewacji: od rodzaju łuku zależy, czy skrzydło da się otwierać, z jakiego materiału można je wykonać, jaką osłonę da się później zawiesić i jak trzeba przygotować nadproże. Poniżej rozkładamy to po kolei, od geometrii łuku po pomiar i montaż.

Okno łukowe, półokrągłe i okrągłe: rodzaje kształtów

W ofertach wszystko, co ma zaokrągloną górę, trafia do jednego worka z napisem „okna łukowe”. Dla producenta to jednak kilka różnych wyrobów, bo każdy łuk wymaga innej formy do gięcia, innego okucia i innej szyby. Warto znać te nazwy, zanim zaczniesz porównywać wyceny.

Wśród łuków spotyka się jeszcze łuk ostry, czyli gotycki, oraz kształty nieregularne rysowane indywidualnie przez architekta. Zakłady zajmujące się gięciem profili PCV wymieniają w swoich ofertach łuki odcinkowe, pełne, koszowe, gotyckie i łuki przechodzące w odcinki proste, więc cała ta rodzina jest w zasięgu, tylko w różnych cenach i terminach. Kształty z prostymi, ale skośnymi krawędziami opisaliśmy osobno w tekście o oknach trapezowych i trójkątnych.

Gdzie okna łukowe mają sens: elewacja, szczyt, nad drzwiami

Elewacje klasyczne i historyczne. Tu okno łukowe jest często nie wyborem, tylko koniecznością. W starych budynkach otwory okienne murowano tradycyjnie, z łukiem nad oknem, i wymiana stolarki na prostokątną z zaślepieniem łuku od razu zmienia charakter fasady. W budynkach pod ochroną konserwatora kształt i podziały okna są zwykle z góry określone.

Szczyty i ściany kolankowe. Okno okrągłe albo półokrągłe w szczycie doświetla poddasze i jednocześnie porządkuje dużą, pustą płaszczyznę ściany. Najczęściej jest to konstrukcja stała, bo i tak znajduje się poza zasięgiem ręki.

Okno półokrągłe nad drzwiami. Półkoliste naświetle nad drzwiami wejściowymi albo nad drzwiami balkonowymi to najprostszy sposób, żeby wnieść światło do wiatrołapu i nadać wejściu klasyczny wygląd. Z punktu widzenia konstrukcji jest to osobne pole oddzielone od skrzydła poprzeczką, tak jak każde inne naświetle, o czym więcej w tekście o naświetlu i ślemieniu. Takie pole zamawia się zwykle jako stałe.

Nowoczesne bryły. Duże, stałe przeszklenia z łukiem pojawiają się też w minimalistycznej architekturze, gdzie łuk jest jedynym ozdobnikiem na gładkiej ścianie. Przy takich wymiarach producenci wskazują aluminium, którego sztywność pozwala na większe gabaryty i smuklejsze ramy.

Łuk w ramie czy łuk w murze: trzy sposoby na ten sam kształt

Zanim zamówisz okno z giętą ramą, sprawdź, czy naprawdę jej potrzebujesz. Okno w otworze łukowym można rozwiązać na trzy sposoby.

1. Okno w ramie łukowej. Cała ościeżnica biegnie po kształcie otworu. Efekt najwierniejszy, koszt najwyższy. Tak robi się okna w budynkach zabytkowych, gdzie otwór murowano metodą tradycyjną.
2. Okno w ramie prostokątnej, łuk wymurowany lub obrobiony. Łuk zostaje w murze albo w ociepleniu, a w otworze stoi zwykłe okno prostokątne. Najtańsze, ale od zewnątrz widać, że okno i łuk to dwie różne rzeczy.
3. Rama prostokątna z łukowym wypełnieniem. Prostokątne okno z dodatkowym elementem łukowym nad nim, stałym albo ślepym. Kompromis między ceną a wyglądem.

W praktyce najczęściej spotyka się konstrukcję mieszaną: prostokątne skrzydło otwierane u dołu i łukowe pole stałe na górze, oddzielone poziomym ślemieniem. To rozwiązanie podają zarówno producenci okien, jak i dostawcy okuć, bo omija ono większość ograniczeń opisanych niżej.

Czy okno łukowe da się otwierać: stałe, uchylne, rozwierne

Tak, ale nie każde, nie w każdym wymiarze i nie z każdym okuciem. Przyczyna jest ta sama co przy trapezach: okucie obwiedniowe biegnie dookoła skrzydła, a w łuku listwy okucia muszą iść po krzywiźnie. Dlatego producenci okuć prowadzą osobne zestawy do okien łukowych, zamiast dopuszczać standardowe elementy.

Okno stałe (fix). Najprostsze i najczęstsze w oknach okrągłych, owalnych i półokrągłych. Nie ma okucia, więc nie ma problemu z geometrią, a szyba zajmuje największą część otworu. Zalety tego wariantu rozkładamy w tekście o oknie fix.

Skrzydło rozwierno-uchylne z łukiem. Możliwe, ale w ograniczonym zakresie wymiarów. Przykład z katalogu jednego z dużych producentów okuć: zestaw rozwierno-uchylny do okien drewnianych z łukiem pełnym obsługuje skrzydła o szerokości we wrębie od 400 do 1300 mm i wysokości od 500 do 1900 mm, przy masie skrzydła do 80 kg. Wysokość liczy się tam do początku łuku. Inny producent ma w ofercie odmianę okucia do łuków z funkcją równoległego odstawienia skrzydła, które przy wietrzeniu odsuwa się od ramy na szczelinę około 6 mm na całym obwodzie.

Skrzydło uchylne. Producenci okien drewnianych zaznaczają, że wersję uchylną da się wykonać wtedy, gdy łuk ma odpowiednio dużą strzałkę, czyli jest wystarczająco wysoki. Przy bardzo płaskim łuku odcinkowym uchył bywa po prostu niewykonalny.

Okna okrągłe i owalne. Tu wybór jest największy, choć najrzadziej wykorzystywany. Wyspecjalizowani producenci oferują koła stałe, uchylne, rozwierne, obrotowe, a nawet dzielone na część uchylną i stałą. Każdy z tych wariantów to jednak produkcja jednostkowa, więc pytaj od razu o dostępność części zamiennych okucia.

Jak gnie się profile PCV do okien łukowych

Profil okienny z PCV wychodzi z wytłaczarki prosty. Żeby zrobić z niego łuk, trzeba go uplastycznić ciepłem, ułożyć na formie i zostawić do całkowitego wystygnięcia, bo dopiero wtedy tworzywo zachowuje nowy kształt.

Metoda mokra. Najczęściej opisywana technologia polega na podgrzaniu profilu w gorącej glicerynie. Jeden z producentów podaje temperaturę kąpieli rzędu 130°C. Po wyjęciu profil jest na tyle plastyczny, że układa się go na przygotowanej wcześniej formie łukowej. Gnie się osobno ościeżnicę, skrzydło i listwy przyszybowe, dlatego termin realizacji jest dłuższy niż przy oknie prostokątnym.

Inne metody. Oprócz kąpieli stosuje się nagrzewanie w maszynach do gięcia, w tym promiennikami podczerwieni, oraz technologie opracowane specjalnie do małych promieni. Zakłady pracujące takimi metodami deklarują łuki o średnicach rzędu kilkuset milimetrów.

Minimalny promień nie jest jedną liczbą. Zależy od systemu profili, szerokości kształtownika i technologii giętnika. Jeden z zakładów gnących przytacza ogólną regułę, zgodnie z którą promień nie powinien być mniejszy niż dziesięciokrotność szerokości profilu, i zaznacza jednocześnie, że w praktyce często schodzi niżej. To pokazuje, że o wykonalności małego łuku decyduje konkretny wykonawca, a nie ogólne tabele. Podobnie jest w aluminium: producent systemów podaje minimalne promienie dla poszczególnych kształtowników osobno.

Tolerancje. Gięcie zawsze trochę deformuje przekrój. Jeden z zakładów podaje, że po gięciu szerokość profilu może zmienić się o około 1 mm, wysokość o około 1,5 mm, a odchyłka średnicy zewnętrznej sięga około 5 mm. Właśnie dlatego szybę i listwy do okna łukowego zamawia się po wygięciu ramy, a nie według rysunku.

Okleina. Zakłady gnące deklarują gięcie zarówno profili białych, jak i okleinowanych. Mimo to przy kolorze warto zapytać, czy wykonawca ma doświadczenie z tą konkretną okleiną, bo folia na wewnętrznym i zewnętrznym obwodzie łuku pracuje inaczej.

Okna łukowe z drewna i aluminium

Drewno. Drewna nie gnie się jak PCV. Elementy łukowe w oknach drewnianych wykonuje się najczęściej jako klejone warstwowo, czyli z cienkich lameli sklejonych na formie o zadanym promieniu, albo frezuje się je na obrabiarkach CNC. Stolarze zwracają uwagę, że łuk klejony warstwowo jest bardziej stabilny niż wycięty z jednego kawałka, bo przy ciasnym łuku lity element miałby włókna przecięte w poprzek. Drewno jest przy tym materiałem wdzięcznym przy renowacjach, bo pozwala odtworzyć dawne profile i szprosy. Więcej o samym materiale w tekście o oknach drewnianych.

Aluminium. Profile aluminiowe gnie się w specjalistycznych zakładach, a producenci systemów podają dla każdego kształtownika osobny minimalny promień. W materiałach jednego z nich pojawiają się też inne ograniczenia: maksymalna całkowita wysokość łuku, niższa dla profili lakierowanych na kolor drewna, oraz zastrzeżenie, że anodowanie profili giętych odbywa się bez gwarancji efektu końcowego. Aluminium wybiera się tam, gdzie łuk jest duży i ma zostać smukły, na przykład w przeszkleniach wielkoformatowych.

Szyba. Niezależnie od materiału ramy szyba w oknie łukowym jest płaska, tylko wycięta w kształt łuku. Szkło gięte w dwóch płaszczyznach to zupełnie inny produkt, stosowany wyjątkowo i dostępny u nielicznych dostawców.

Szprosy w łukach: promieniste, gięte, konstrukcyjne

Okno łukowe bez szprosów wygląda nowocześnie, ze szprosami od razu nabiera historycznego charakteru. W łuku stosuje się trzy układy:

• Szprosy promieniste, rozchodzące się od środka łuku jak promienie słońca. Klasyczny wzór w półkolistym naświetlu nad oknem albo drzwiami.
• Szpros gięty biegnący równolegle do łuku ramy, tworzący wewnętrzny obrys.
• Układ mieszany: szprosy promieniste w łuku i proste, prostopadłe w części prostokątnej.

Technicznie można to zrobić szprosami międzyszybowymi, naklejanymi albo konstrukcyjnymi. Szprosy międzyszybowe dają się wyginać w łuki, ale nie w każdej szerokości, więc przy łuku o małym promieniu dobór szprosa jest ograniczony. Szprosy konstrukcyjne w łuku dzielą szybę na osobne pola, a każde pole łukowe to osobny, nietypowy pakiet szybowy. Różnice między rodzajami szprosów omawiamy w tekście o szprosach okiennych.

Pomiar otworu łukowego: cięciwa, strzałka i szablon

Prostokąt opisują dwie liczby. Łuk wymaga co najmniej trzech: szerokości u podstawy łuku, wysokości do początku łuku i strzałki. Strzałka to największa odległość między linią łączącą punkty oparcia łuku a jego najwyższym punktem, mierzona w pionie. Szerokość u podstawy nazywa się cięciwą albo rozpiętością.

Promień z pomiaru. Jeżeli łuk jest wycinkiem jednego okręgu, promień wynika z prostego wzoru: kwadrat szerokości podzielony przez ośmiokrotność strzałki, plus połowa strzałki. Przykład: szerokość 1200 mm i strzałka 300 mm dają promień 750 mm. Gdy wyliczony promień nie zgadza się z tym, co widać na murze, łuk najpewniej nie jest odcinkiem jednego okręgu.

Szablon. W starych budynkach łuk murowany ręcznie niemal nigdy nie jest idealnym wycinkiem koła. Wtedy odrysowuje się go na sklejce, płycie albo grubym kartonie w skali 1:1 i przekazuje producentowi. Firmy wykonujące okna do budynków zabytkowych używają do tego elastycznych szablonów, a nawet skanowania laserowego. Pomiar okna łukowego producenci zalecają zlecić ekipie, która będzie je montować, bo pomyłki nie da się poprawić pianką. Ogólne zasady mierzenia otworów opisaliśmy w tekście o montażu okien.

Nadproże łukowe i montaż okna w łuku

Okno łukowe zaczyna się na etapie stanu surowego. Łuk nad otworem można wykonać na kilka sposobów, a od wybranej metody zależy, jak dokładny będzie otwór.

Łuk murowany. Murarz ustawia krążynę, czyli szablon łuku z desek, sklejki lub płaskowników, na podporach z klinami i muruje łuk jednocześnie od obu stron, tak aby ostatni element, zwornik, trafił w szczyt. Taki łuk pracuje głównie na ściskanie, a jego końce muszą mieć pewne oparcie w murze.

Belka prosta z dociętym łukiem. W ścianach z betonu komórkowego często stosuje się zwykłą zbrojoną belkę nadprożową, która przenosi obciążenia, a łuk formuje się pod nią z dociętych bloczków. Łuk jest wtedy elementem kształtującym otwór, nie konstrukcyjnym.

Nadproże żelbetowe lub prefabrykat. Przy łuku betonowanym szalunek musi być dokładnie wyprofilowany; producenci materiałów podpowiadają elastyczne płyty szalunkowe. Istnieją też gotowe prefabrykowane elementy łukowe, przy czym część z nich przenosi tylko ciężar własny i wymaga osobnej belki nośnej.

Montaż okna. Luz między ramą a murem powinien być równy na całym obwodzie łuku, a to przy nierównym łuku murowanym jest trudne. Kotwy rozmieszcza się także w części łukowej, nie tylko w pionowych bokach. Taśmy i obróbki trzeba poprowadzić po krzywiźnie, więc ciepły montaż w łuku trwa dłużej i wymaga ekipy, która robiła to wcześniej. Parapet zewnętrzny i wewnętrzny są proste jak w każdym oknie, za to ościeże w łuku trzeba starannie wykończyć tynkiem albo obróbką dopasowaną do krzywizny.

Osłony do okien łukowych: plisy, rolety i ich ograniczenia

To część, o której myśli się dopiero po wprowadzeniu, a która potrafi być kłopotliwa.

Plisy do łuku. Tkanina plisowana złożona w harmonijkę jest jedyną osłoną wewnętrzną, która dobrze znosi kształty łukowe. W oknie półokrągłym plisa rozkłada się jak wachlarz. Producenci oferują zarówno plisy półkoliste stałe, napięte na stałe w polu łuku, jak i ruchome, najczęściej w kształcie ćwiartki koła. Przy oknie z częścią prostokątną i łukiem typowe rozwiązanie to ruchoma plisa na prostokąt i osobna, zwykle stała osłona na łuk.

Ograniczenia. Plisa półkolista nie zjeżdża w dół jak roleta. Stała zasłania łuk na stałe, ruchoma odsłania go tylko częściowo. Do zamówienia potrzebna jest szerokość podstawy, wysokość do szczytu łuku i, jeśli to możliwe, promień. Szerzej o osłonach nietypowych kształtów piszemy w tekście o osłonach na okna skośne i nietypowe.

Roleta zewnętrzna. Zwykła roleta z kasetą nad oknem i prostymi prowadnicami zasłoni łuk tylko wtedy, gdy obejmie cały otwór prostokątem, czyli z zewnątrz przykryje kształt łuku. Istnieją rozwiązania specjalne: rolety z kasetą u dołu, które pancerz wysuwają w górę po prowadnicach dopasowanych do krzywizny łuku, oraz kasety nadprożowe wyprofilowane w łuk. Ich wykonalność zależy od kształtu łuku, minimalnych wymiarów i budowy ściany, więc decyzję trzeba podjąć jeszcze przed montażem okna.

Od czego zależy koszt okna łukowego

Okno łukowe jest droższe od prostokątnego o tej samej powierzchni. O skali różnicy decyduje kilka czynników jednocześnie:

Najtańszy sposób na efekt łuku to prostokątne okno otwierane z osobnym, stałym polem łukowym nad nim. Najdroższy to łukowe skrzydło otwierane, w kolorze, ze szprosami konstrukcyjnymi. Jeśli porównujesz oferty, poproś o wycenę obu wariantów. Przegląd innych kształtów i sposobów otwierania znajdziesz w zestawieniu rodzajów okien.

Najczęstsze pytania

Czy okno łukowe może być rozwierno-uchylne?

Może, ale tylko w zakresie wymiarów przewidzianym przez producenta okucia do łuków. Najczęściej wybiera się rozwiązanie mieszane: prostokątne skrzydło rozwierno-uchylne na dole i stały łuk na górze.

Czym różni się łuk odcinkowy od półkolistego?

Łuk półkolisty to połowa koła, więc jego wysokość równa się połowie szerokości okna. Łuk odcinkowy jest wycinkiem okręgu mniejszym niż półkole, przez co jest płaski i niższy.

Czy okno okrągłe da się otwierać?

Tak. Wyspecjalizowani producenci oferują okna okrągłe uchylne, rozwierne i obrotowe, choć większość montowanych w szczytach to okna stałe, bo i tak nie ma do nich dostępu.

Jak zmierzyć okno półokrągłe nad drzwiami?

Zmierz szerokość u podstawy półkola i wysokość do jego szczytu. Przy półkolu wysokość powinna wynosić połowę szerokości. Jeśli jest inaczej, masz łuk odcinkowy albo koszowy i najbezpieczniej przekazać producentowi szablon w skali 1:1.

Jaki jest minimalny promień łuku w oknie PCV?

Nie ma jednej wartości. Zależy od systemu profili, szerokości kształtownika i technologii zakładu gnącego. Wyspecjalizowane zakłady deklarują łuki o średnicach rzędu kilkuset milimetrów, ale konkretną wartość potwierdza wykonawca dla wybranego systemu.

Czy do okna łukowego można zamontować roletę?

Do łuku od wewnątrz stosuje się plisy, stałe albo ruchome. Rolety zewnętrzne do łuków istnieją jako rozwiązania specjalne z prowadnicami dopasowanymi do krzywizny, ale trzeba je zaplanować przed montażem okna.

Czy okno łukowe ma gorsze parametry cieplne niż prostokątne?

Okno stałe z łukiem nie ma okucia ani skrzydła, więc zwykle wypada dobrze. Parametry zależą od systemu profili i pakietu szybowego tak samo jak w oknie prostokątnym, a o szczelności w praktyce decyduje staranność montażu w łuku.